වර්තමාන භූ-දේශපාලනික තත්ත්වය මත, අමෙරිකා-ඉරාන යුදමය ගැටුම ගෝලීය බලශක්ති වෙළෙඳපොළට සහ ආර්ථිකයට දැඩි බලපෑමක් එල්ල කරමින් පවතින අතර එයින් ලෝක ආර්ථිකය දරුණු ලෙස කඩාවැටීමකට ලක්වෙමින් පවතින බව ආර්ථික විශේෂඥයෝ අනතුරු අඟවති.
යුද්ධය ආරම්භ වීමට පෙර පැවති මිලට වඩා මේ වන විට මිල ගණන් 30% සිට 45% දක්වා ප්රමාණයකින් ඉහළ ගොස් තිබේ.
අමෙරිකාවේ පෙට්රල් මිල ගැලුමකට ඩොලර් 4 දක්වා ඉහළ ගොස් ඇති අතර, ශ්රී ලංකාව වැනි ආනයන මත යැපෙන රටවලට මෙය දැඩි බලපෑමක් එල්ල කරයි.
දියර ස්වභාවික වායු (LNG) ප්රවාහනයට බාධා පැමිණීම නිසා යුරෝපයේ සහ ආසියාවේ බලශක්ති පිරිවැය අධික වී ඇත.
මෙය ඉතිහාසයේ වාර්තා වූ විශාලතම සැපයුම් අර්බුදය ලෙස ජාත්යන්තර බලශක්ති ඒජන්සිය (IEA) හඳුන්වයි.
යුද්ධයට පෙර බ්රෙන්ට් බැරලයක් ඩොලර් 80-85 මට්ටමේ පැවති අතර, දැනට එය ඩොලර් 120 සීමාව පසු කර ඇත.
ඇතැම් විශ්ලේෂකයන් පවසන්නේ මෙය ඩොලර් 140 දක්වා ඉහළ යා හැකි බවයි.
ලෝකයේ තෙල් සැපයුමෙන් 20%ක් සහ දියර ස්වභාවික වායු (LNG) සැපයුමෙන් විශාල ප්රමාණයක් ගමන් කරන හෝමුස් සමුද්ර සන්ධිය ඉරානය විසින් අවහිර කිරීම නිසා මිල ගණන් සීඝ්රයෙන් ඉහළ ගොස් ඇත.
කටාර් රාජ්යයේ ගෑස් නිෂ්පාදන මධ්යස්ථානවලට එල්ල වූ ප්රහාර සහ ප්රවාහන බාධා නිසා ආසියාවේ සහ යුරෝපයේ ගෑස් මිල 140%කින් පමණ ඉහළ ගොස් ඇත.
ඒ අනුව, වඩාත්ම දරුණු බලපෑම එල්ල වී ඇත්තේ ගෑස් මිලටයි.
හෝමුස් සමුද්ර සන්ධියේ අවහිරතා නිසා සැපයුම අඩාල වීමෙන් ගෝලීය වෙළෙඳපොළේ ද ගෑස් මිල 140%කින් පමණ ඉහළ ගොස් තිබේ.
ඒ අනුව ආසියානු රටවල ගෑස් මිල කෙටි කාලයක් තුළ 50%කට වඩා වැඩි ප්රමාණයකින් ඉහළ ගොස් ඇත.
මැදපෙරදිග කලාපයේ උද්ගතව ඇති යුදමය වාතාවරණය හේතුවෙන් ලෝක ඉන්ධන වෙළෙඳපොළ “අර්බුදකාරී කලාපයකට” (Crisis Zone) ඇතුළු වී ඇති බව ආර්ථික විශ්ලේෂකයෝ පවසති.
පසුගිය දින 14 තුළ පමණක් බොරතෙල් මිල බැරලයකට ඩොලර් 35 කින් පමණ වැඩි වී ඇති අතර, මෙය 1970 දශකයේ ඇති වූ තෙල් අර්බුදයෙන් පසු වාර්තා වූ දරුණුතම මිල ඉහළ යාම ලෙස සැලකේ.
හෝමුස් සමුද්ර සන්ධිය හරහා තෙල් නැව් ගමනාගමනය 70% කින් පමණ අඩුවීම මෙම මිල ඉහළ යාමට ප්රධානතම හේතුවයි.
ලොව පුරා බොහෝ රටවල පිරවුම්හල් අසල ඉන්ධන මිල ගණන් දිනපතා වෙනස් වන අයුරු දැකගත හැකිය.
අමෙරිකාවේ පෙට්රල් ගැලුමක මිල ඩොලර් 4.50 ඉක්මවා ඇති අතර, යුරෝපයේ ඇතැම් රටවල ලීටරයක මිල යුරෝ 2.50 දක්වා ඉහළ ගොස් තිබේ.
මෙම ඉහළ යාම හුදෙක් ඉන්ධනවලට පමණක් සීමා නොවී, නැව් ගාස්තු ඉහළ යාම හරහා ආහාර සහ ඖෂධ මිල කෙරෙහිද දැඩි ලෙස බලපාමින් පවතී.
යුද්ධය තවදුරටත් ඇදී ගියහොත් බොරතෙල් බැරලයක මිල ඩොලර් 150 සීමාව දක්වා යා හැකි බවට ජාත්යන්තර මූල්ය ආයතන අනතුරු අඟවයි.
* ගෝලීය ආර්ථික අවපාතය
ඉන්ධන මිල ඉහළ යාම නිසා ප්රවාහන හා නිෂ්පාදන වියදම් වැඩි වී ඇති අතර, එය ලෝකය පුරා උද්ධමනය ඉහළ යාමට හේතු වී තිබේ. මෙය නව ආර්ථික අවපාතයක (Recession) ලක්ෂණ පෙන්වන බව සඳහන් වේ.
ජාත්යන්තර මූල්ය අරමුදල පෙන්වා දෙන්නේ තෙල් මිල 10% කින් වැඩි වන සෑම අවස්ථාවකම ගෝලීය ආර්ථික වර්ධනය 0.2% කින් පමණ පහත වැටෙන බවය.
ආසියානු සහ යුරෝපීය රටවල් බොහොමයක් ඉන්ධන සලාක ක්රම හඳුන්වා දීමට පවා පෙළඹී ඇත.
මෙම යුදමය තත්ත්වය අප්රේල් මාසය අවසානය දක්වා පැවතුණහොත්, ලෝක ආර්ථික වර්ධනය සැලකිය යුතු ලෙස පහත වැටෙනු ඇති බවට ලෝක වෙළඳ සංවිධානය (WTO) අනතුරු අඟවයි.
ඉන්ධන ආනයනය මත බෙහෙවින් යැපෙන යුරෝපා රටවල් සහ චීනය, ඉන්දියාව සහ ශ්රී ලංකාව වැනි රටවලට මෙම බලශක්ති අර්බුදය දැඩි ආර්ථික පීඩනයක් එල්ල කරමින් පවතී.
*ශ්රී ලංකාවට ඇති බලපෑම
මැදපෙරදිග පවතින යුදමය වාතාවරණය සහ ඒ ආශ්රිත බලශක්ති අර්බුදය ශ්රී ලංකාව වැනි රටවලට බලපාන ආකාරය ඉතාමත් බරපතළය.
ශ්රී ලංකාව සිය බලශක්ති අවශ්යතාවලින් වැඩි ප්රමාණයක් ආනයනය කරන බැවින් ලෝක වෙළෙඳපොළේ මිල ඉහළ යාම සෘජුවම රටට බලපායි.
ලෝක වෙළෙඳපොළේ බොරතෙල් මිල බැරලයක් ඩොලර් 120 ඉක්මවා යාම නිසා, මෙරට ඉන්ධන මිල ද සැලකිය යුතු ලෙස වාර කිහිපයකදී ඉහළ ගියේය.
ඒ අනුව ප්රවාහන ගාස්තු ද ඉහළ දැමීට සිදුවිය.
ශ්රී ලංකාවට ගෑස් සපයන ප්රධාන මාර්ග මැදපෙරදිග හරහා පවතින බැවින්, ගෑස් හිඟයක් ඇති වීමට හෝ මිල දෙගුණයකින් පමණ ඉහළ යාමට ඇති ඉඩකඩ ඉතා ඉහළ මට්ටමක පවති.
මෑත කාලීනව ද දෙවතාවක් ගෑස් මිල ඉහළ ගියේය.
ඉන්ධන ආනයනය සඳහා වැඩි ඩොලර් ප්රමාණයක් වැය කිරීමට සිදුවීම නිසා රටේ විදේශ විනිමය සංචිතයට දැඩි පීඩනයක් එල්ල වේ.
මැදපෙරදිග කලාපයෙන් ඉන්ධන සහ ගෑස් ආනයනය කිරීමට වැය වන පිරිවැය පසුගිය සති කිහිපයේ 35%කින් පමණ ඉහළ ගොස් ඇත.
2026 අප්රේල් මස මුල් සතිය වන විට පවතින දත්ත අනුව, අමෙරිකා-ඉරාන ගැටුම ආරම්භ වීමත් සමඟ ලෝක වෙළෙඳපොළේ ඉන්ධන මිල ගණන් ඉතා කෙටි කාලයක් තුළ ශීඝ්රයෙන් ඉහළ ගොස් ඇත.
